راز تولد غول های زمین
به گزارش بیا شمال، وقتی از دور به یک رشته کوه نگاه می نماییم، اولین چیزی که دیده می شود، عظمت و سکون آن است. قله هایی که گاه تا دل ابرها اوج گرفته اند، دیواره های سنگی که میلیونها سال در مقابل باد و باران ایستاده اند و دره هایی که رودخانه ها در دل آنها تراشیده اند، همگی تصویری از پایداری و ثبات را به ذهن می آورند. اما این تصویر، تنها بخشی از حقیقت است.
به گزارش بیا شمال به نقل از خبر آنلاین، از دیدگاه زمین شناسی، کوه ها سیستمهایی پویا و همیشه درحال دگرگونی اند. آن چه امروز به شکل رشته کوهی باشکوه دیده می شود، نتیجه میلیونها سال حرکت صفحات تکتونیکی، کارهای آتشفشانی، فرسایش و دگرگونی پوسته زمین است. حتی حال نیز، در اعماق زمین، نیروهایی درحال فعالیت هستند که برخی کوه ها را هر سال چند میلی متر بالاتر می برند و برخی دیگر را آهسته آهسته فرسوده می کنند.
کوهستان ها تنها بخشی از چشم انداز طبیعی زمین نیستند. آنها در ایجاد اقلیم، هدایت چرخه آب، پراکندگی گونه های گیاهی و جانوری و حتی مسیر تمدن های انسانی نقشی اساسی بازی کرده اند. خیلی از رودخانه های بزرگ جهان از ارتفاعات سرچشمه می گیرند و میلیونها انسان زندگی خویش را مدیون آبی هستند که از برف و یخ کوهستان ها تامین می شود.
شناخت کوه ها، در واقع شناخت بخشی از تاریخ سیاره زمین است؛ تاریخی که هنوز پایان نیافته است.
سیاره ای که هیچ گاه آرام نیست بااینکه سطح زمین جامد به نظر می آید، اما در زیر این پوسته سخت، دنیایی پرجنب وجوش است. بخش بیرونی زمین از صفحاتی عظیم تشکیل شده که «صفحات تکتونیکی» نام دارند. این صفحات مانند قطعات یک پازل غول پیکر روی لایه ای نرم تر به نام سست کره حرکت می کنند.
سرعت این حرکت خیلی کم و معمولا تنها چند سانتی متر در سال، یعنی تقریبا به اندازه رشد ناخن انسان است. با این وجود، همین جابه جایی آرام در طول میلیونها سال، چهره زمین را بارها دگرگون کرده است. گاهی دو صفحه از یکدیگر دور می شوند و اقیانوس های جدیدی شکل می گیرند. گاهی کنار هم می لغزند و زمین لرزه ایجاد می کنند. اما زمانی که دو صفحه به یکدیگر برخورد می کنند، یکی از باشکوه ترین پدیده های زمین شناسی رخ می دهد و کوه زاده می شود.
زادگاه بلندترین رشته کوه های جهان بیشتر رشته کوه های مرتفع جهان نتیجه برخورد صفحات قاره ای هستند. هنگامی که دو قاره به هم نزدیک می شوند، هیچ کدام به راحتی به زیر دیگری فرو نمی رود. درنتیجه، فشار حاصل از این برخورد موجب می شود لایه های سنگی چین بخورند، روی هم رانده شوند و بتدریج ارتفاع بگیرند.
رشته کوه هیمالیا، که بلندترین قله های جهان را در خود جای داده است، نمونه ای برجسته از این فرآیند به حساب می آید. حدود ۵۵ میلیون سال پیش، صفحه هند با صفحه اوراسیا برخورد کرد. برخوردی که هنوز هم ادامه دارد. به همین دلیل، هیمالیا هر سال چند میلی متر بلندتر می شود، هرچند هم زمان فرسایش بخشی از این افزایش ارتفاع را جبران می کند.
در دل همین رشته کوه، قله اورست با ارتفاع ۸٬۸۴۹ متر از سطح متوسط دریا قرار گرفته است.
همه کوه ها به یک شکل متولد نمی شوند بااینکه برخورد صفحات مهم ترین سازنده کوه هاست، اما تنها راه ایجاد آنها نیست. زمین شناسان بر مبنای منشاء تشکیل، کوه ها را به چند گروه اصلی تقسیم می کنند.
کوه های چین خورده این گروه رایج ترین و مرتفع ترین رشته کوه های جهان را تشکیل می دهد. هیمالیا، آلپ و زاگرس همچون نمونه های شناخته شده این نوع هستند. فشار ناشی از برخورد صفحات، لایه های سنگی را مانند پارچه ای که از دو طرف فشرده شود، چین می دهد و بسمت بالا می راند.
کوه های آتشفشانی در بعضی مناطق، ماگمای داغ از اعماق زمین به سطح راه پیدا می کند. با هر فوران، لایه ای تازه از گدازه و خاکستر روی لایه های قبلی می نشیند و در طول هزاران یا میلیونها سال، کوهی آتشفشانی شکل می گیرد. بیشتر جزایر هاوایی از همین فرآیند ایجاد شده اند و خیلی از بلندترین آتشفشان های جهان نیز حاصل انباشته شدن همین لایه ها هستند.
کوه های گسلی در این نوع، پوسته زمین بر اثر شکستگی های بزرگ به بلوک هایی تقسیم می شود. برخی بلوک ها بالا می آیند و برخی پایین می روند و درنتیجه، رشته کوه هایی با دامنه های نسبتاً مستقیم و شیب دار شکل می گیرند.
آیا اورست واقعا بلندترین کوه جهان است؟ پاسخ این پرسش به شیوه اندازه گیری بستگی دارد. اگر معیار، ارتفاع از سطح متوسط دریا باشد، بدون تردید اورست بلندترین کوه جهان است. اما اگر ارتفاع از پایه تا قله اندازه گیری شود، نتیجه تغییر می کند.
آتشفشان خاموش مائونا کیا در هاوایی بخش عمده ای از بدنه خویش را در زیر آب پنهان کرده است. از کف اقیانوس تا قله، ارتفاع آن به بیشتر از ۱۰ کیلومتر می رسد که بلندتر از اورست است. تنها حدود چهار کیلومتر از این کوه از سطح دریا بیرون آمده است و بنابراین معمولا در لیست بلندترین کوه های جهان دیده نمی شود.
نیرویی که کوه ها را آهسته آهسته می تراشد هرچند نیروهای درونی زمین کوه ها را می سازند، اما نیروهای بیرونی بی وقفه درحال از بین بردن آنها هستند. باد، باران، رودخانه ها، یخچال های طبیعی و تغییرات دما، سنگ ها را خرد می کنند و ذرات آنها را به نقاط پایین تر منتقل می کنند. این فرآیند که «فرسایش» نام دارد، طی میلیونها سال می تواند حتی مرتفع ترین رشته کوه ها را دگرگون کند.
به همین دلیل، کوهستان ها همیشه میان دو نیروی متضاد قرار دارند. نیرویی که آنها را بالا می برد و نیرویی که آنها را می فرساید. شکل امروزی هر کوه، حاصل تعادل میان این دو فرآیند است.
جزایری از تنوع زیستی تأثیر کوهستان ها تنها به زمین شناسی محدود نمی گردد. آنها نقش برجسته ی در تنظیم اقلیم دارند.
وقتی توده های هوای مرطوب به دامنه یک کوه برخورد می کنند، ناچار به صعود می شوند. با افزایش ارتفاع، هوا سرد می شود و بخار آب موجود در آن به ابر، باران یا برف تبدیل می شود. از ین جهت، دامنه های رو به باد معمولا مرطوب و سرسبز هستند.
اما در سوی دیگر کوه، هوا بعد از از دست دادن رطوبت خود فرود می آید و گرم تر و خشک تر می شود. این پدیده که «سایه باران» نام دارد، می تواند سبب ایجاد دشت های خشک و حتی بیابان ها شود.
با هر چند صد متر افزایش ارتفاع، دما، فشار هوا، میزان اکسیژن و نوع پوشش گیاهی تغییر می کند. به همین دلیل، یک رشته کوه می تواند مجموعه ای از زیست بوم های بطورکامل متفاوت را در خود جای دهد.
از جنگلهای انبوه دامنه ها گرفته تا چمنزارهای آلپی و قله های پوشیده از یخ، هر بخش شرایط خاصی جهت زندگی فراهم می آورد. خیلی از گونه های گیاهی و جانوری تنها در ارتفاعات خاصی یافت می شوند و در هیچ نقطه دیگری از جهان زندگی نمی کنند.
همین خاصیت سبب شده کوهستان ها از ارزشمندترین ذخیره گاه های تنوع زیستی زمین باشند.
تاریخ تمدن بدون کوهستان ها قابل تصور نیست. کوه ها سرچشمه خیلی از رودخانه های بزرگ جهان هستند و آب شیرین میلیونها انسان را تامین می کنند. افزون بر این، معادن فلزات، سنگ های ساختمانی و خیلی از منابع طبیعی در دل رشته کوه ها قرار دارند.
با این حال، کوهستان ها همیشه نقش مرزهای طبیعی، پناهگاه های انسانی و مسیرهای راهبردی را نیز بازی کرده اند. خیلی از فرهنگ ها، مراسم ها و اسطوره های بشری نیز در دامنه همین کوه ها شکل گرفته اند.
داستانی ادامه دار شاید بزرگ ترین خاصیت کوهستان ها این باشد که تاریخ آنها هنوز پایان نیافته است. در هر زمین لرزه، در هر فوران آتشفشانی، در هر رانش زمین و حتی در هر قطره بارانی که سنگی را می فرساید، داستان کوه ها فصل جدیدی پیدا می کند.
از نگاه زمین شناسان، کوهستان ها یادگار گذشته نیستند. آنها بخشی از فرایندی هستند که بازهم ادامه دارد. هر قله ای که امروز بر فراز افق دیده می شود، حاصل میلیونها سال تغییر است و میلیونها سال دیگر نیز دگرگون خواهد شد.
کوه ها به ما یادآوری می کنند که زمین، بر خلاف ظاهر آرامش، سیاره ای زنده و پویاست. سیاره ای که بزرگ ترین شاهکارهایش نه در چند سال، بلکه در مقیاس میلیونها سال شکل می گیرند.
منبع: biashomal.ir
این مطلب بیاشمال را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب